W całej historii kina w Gdańsku było wiele kin: dużych i małych, w centrum i na obrzeżach, niektóre z nich istnieją do dziś, inne odeszły w przeszłość. Ale jest wśród nich jedno szczególne – Teatr Wilhelma, miejsce, w którym wszystko się zaczęło. Więcej na ten temat dowiesz się z publikacji gdansk-trend.
Wieść o tym, co wydarzyło się 20 października 1896 roku w wielkiej sali Teatru Wilhelma przy ulicy Langgarten 31A (obecnie Długie Ogrody) szybko rozeszła się po Gdańsku. Tego dnia w mieście odbył się pierwszy pokaz ruchomych obrazów. Przyjezdna ekipa zaprezentowała widzom sceny z ulic Paryża. Ani jedna osoba na widowni nie pozostała obojętna. Tego dnia gdańszczanie na zawsze pokochali kino.
Teatr Variete Selonke: początek historii
W 1861 roku tron pruski objął Wilhelm I Hohenzollern (1797 – 1888). W tym samym czasie rosyjski namiestnik Królestwa Polskiego, hrabia Karol Lambert (1815-1865), wprowadził stan wojenny w Królestwie Polskim. W tym samym roku restaurator Franz Josef Selonke (1825-1898) kupił od spadkobierców Josefa Karmana restaurację w Gdańsku. Tak rozpoczęła się historia teatru.
Selonke nazwał swój nowy lokal „Selonkes Variete Theater” od własnego nazwiska. Teatr został otwarty 1 października 1869 roku, nie przetrwał jednak długo. Rankiem 1 lipca 1870 r. wybuchł pożar i budynek spłonął, lecz Selonke postanowił kontynuować działalność. Zaciągnął pożyczkę i zbudował nowy teatr w tym samym miejscu.
Nowy budynek został zaprojektowany przez Juliusa Alberta Lichta (1821 – 1898). Według jego pomysłu budynek został zbudowany z tzw. muru pruskiego. Wewnątrz budynek miał ciekawą drewniano-żeliwną konstrukcję i posiadał dwie kondygnacje utworzone przez balkony. Na piętrze, zwanym galerią, znajdowały się wyłącznie miejsca stojące. Balkon pierwszego piętra podzielony był na osobne loże. Najbardziej prestiżowe i najdroższe miejsca znajdowały się w lożach od 1 do 60, naprzeciwko sceny.
Scena była oddzielona od widowni rampą, wzdłuż której zainstalowano oświetlenie gazowe. Tuż przed sceną znajdował się orkiestron. Na środku sceny, w pobliżu rampy, znajdowała się kabina promptera.
Teatr Selonke: wznowienie prac
Zrekonstruowany teatr otwarto 23 grudnia 1871 roku pod nieco zmienioną nazwą “Selonke Theater” . Na przełomie XIX i XX wieku okolice ulicy Długie Ogrody i Dolnego Miasta zamieszkiwali głównie robotnicy i żołnierze pobliskich koszar Herrengarten. Lokalizacja teatru w tym miejscu wymagała więc odpowiedniego oświetlenia i repertuaru rozrywkowego. W zależności od potrzeb publiczności wystawiano spektakle komediowe i wodewilowe, a także widowiska rozrywkowe, przedstawienia baletowe i występy orkiestry kameralnej. Świeżości repertuarowi dodawały występy przyjezdnych aktorów. W 1876 r. w teatrze wystąpił kwartet aktorski, bracia Zemmel i Schwartz, co dało początek teatrowi żydowskiemu w Gdańsku, działającemu w mieście do dziś. Kwartet występował razem z Sofią Goldstein, znaną również jako Sophia Karp, diwą i primadonną, która była wysoko ceniona przez amerykańską publiczność.
Właściciel teatru wiedział, że aby jego inwestycja się zwróciła, musi zdywersyfikować ofertę dla widzów. Franz Selonke postanowił zainwestować w biznes restauracyjny i zatrudnił kucharzy i kelnerów do teatru. Stoły zostały umieszczone w parterze, a gościom serwowano jedzenie i napoje podczas przedstawień. Zbudowano również bufet i pięknie zaaranżowano ogród teatru na świeżym powietrzu. W ogrodzie znajdowała się altana i stoły, przy których serwowano jedzenie i pracowali kelnerzy. Teatr Selonke był polecany we wszystkich ówczesnych przewodnikach miejskich i zawsze przyciągał dużą publiczność.
Jednak pożyczka zaciągnięta na odbudowę i dalsze wyposażenie teatru stawała się coraz większym obciążeniem dla Selonke. Wydatki stale rosły, a wierzyciele domagali się zwrotu pieniędzy. Chociaż teatr przynosił zyski, nie były one tak wysokie, jak Selonke przewidywał, decydując się na odbudowę teatru po pożarze. W 1877 roku, ze względu na trudną sytuację finansową, właściciel najpierw wynajął swój teatr, a następnie został zmuszony do jego sprzedaży.
Teatr Wilhelma i pierwszy pokaz filmowy
Tak więc 21 września 1877 roku teatr stał się własnością syna karczmarza, Carla Gustava Hermanna Meyera. Teatr został przemianowany na Teatr Wilhelma. W 1890 roku, po śmierci Carla Meyera, właścicielem teatru został jego brat Hugo Meyer. Zrozumiał on, że aby zachęcić publiczność do odwiedzania teatru, konieczne jest organizowanie za każdym razem nowych interesujących występów artystycznych.
I tak 20 października 1896 roku w Teatrze Wilhelma odbył się pierwszy w mieście pokaz filmowy. Widzom pokazano krótkie filmy: sceny z Rue de Paris, jazdę na rowerze i kabrioletem oraz jazdę powozem. Wydarzenie to zyskało rozgłos, a wieść o filmie szybko rozeszła się wśród najlepszych gdańszczan. Odbyło się jeszcze kilka pokazów. Musiało jednak minąć ponad 10 lat, aby filmy stały się w Gdańsku regularnością.
W 1900 roku oświetlenie gazowe teatru zostało zastąpione oświetleniem elektrycznym. Teatr gościł przyjezdnych artystów i zespoły. W szczególności, w październiku 1902 roku, piosenkarka Elsa Grassini, reklamowana jako „złotowłosa dziewczyna”, wystąpiła na scenie z dekoracjami imitującymi ciemne wnętrze katedry Elsa Grassini.
Działalność teatru nie ograniczała się jedynie do sztuk performatywnych. Dzięki temu, że teatr posiadał restaurację, organizowano tu bale noworoczne i karnawałowe.
Na scenie odbywał się międzynarodowy turniej bokserski. Odbywało się wiele innych imprez komercyjnych: walki bokserskie bokserskie, zawody zapaśnicze i pokazy mody.
W czasie I wojny światowej teatr kontynuował swoją działalność, repertuar dostosowywano do sytuacji w Niemczech, a podczas klęsk na frontach programy rozrywkowe zastępowano poważnymi przedstawieniami. W 1915 roku część teatru została przekształcona w szpital dla rosyjskich jeńców wojennych.
Teatr Scala
Wiosną 1920 r. nowy właściciel teatru, Paul Bansmann, skoncentrował repertuar teatru na modnej wówczas operetce. Uroczyste otwarcie sezonu miało miejsce 16 czerwca 1920 r. premierą operetki Imre Kalmana Księżniczka Csardas.
Scena teatru była wynajmowana na różne wydarzenia, w tym na uroczystość 14 maja 1922 r. z okazji otwarcia Gimnazjum Polskiego.
Z czasem jednak zmieniło się zainteresowanie gdańszczan, którzy preferowali pokazy filmowe i występy rozrywkowe. Zmusiło to Pawła Bansmanna do zmiany charakteru teatru. Latem 1930 roku teatr został przebudowany według projektu gdańskiego architekta Harry’ego Brettschneidera i berlińskiego artysty Maxa Kujawy. 2 września 1930 roku oddano do użytku salę łączącą salę kinową z salą rozmaitości. Nazwę teatru zmieniono na Scala.
7 czerwca 1933 roku w budynku ponownie wybuchł pożar i teatr spłonął doszczętnie. Tym razem właściciel nie odbudował go, jak to uczynił swego czasu Franz Solonke. Teatr Długie Ogrody, który przez dziesięciolecia był centrum życia artystycznego i kulturalnego, przestał istnieć.
Po II wojnie światowej w miejscu słynnego Teatru Wilhelma powstało nowe osiedle mieszkaniowe z wieżowcami i garażami przy Długich Ogrodach 22 i 24.
W ten sposób jeden z najbardziej znanych i lubianych teatrów w Gdańsku przeszedł do historii. Na przełomie XIX i XX wieku teatr uznawany był za najlepszy niemiecki teatr variete na wschód od Berlina. Choć budynku już nie ma i można go zobaczyć jedynie na starych fotografiach, historia, która rozegrała się w jego murach, na zawsze pozostanie częścią historii Gdańska, tak samo różnorodną i pełną kulturowej rozmaitości jak samo miasto.
